Nhắc đến Sơn Cẩm Hà, người dân địa phương luôn tự hào bởi đây là vùng đất giàu truyền thống cách mạng với nhiều “địa chỉ đỏ” đi vào lịch sử dân tộc. Những địa danh như Trường Tân học Phú Lâm - cái nôi của phong trào Duy Tân đầu thế kỷ XX, Lò chén Phú Lâm - cơ sở kinh tài phục vụ cách mạng, hay Gò Vàng, Đồng Trại - nơi ghi dấu những hy sinh của đồng bào, đồng chí trong kháng chiến... đã tạo nên chiều sâu lịch sử cho vùng đất này.
Ẩn mình dưới những vườn cây trái xanh um là quần thể 38 ngôi nhà cổ có tuổi đời từ 150 đến 200 năm. Những mái ngói âm dương phủ màu thời gian, những hàng cột gỗ, gian nhà cổ kính khiến nhiều người liên tưởng đến kiến trúc của phố cổ Hội An. Có lẽ vì vậy mà tên gọi “làng Hội An” vẫn được người dân gìn giữ từ bao đời nay.
Theo các bậc cao niên trong làng, tên gọi Hội An đã xuất hiện từ thuở tiền nhân đến khai hoang lập ấp. Không ai khẳng định được cái tên ấy có liên quan đến phố cổ Hội An hay không, nhưng những nếp nhà cổ, đình làng và phong tục truyền thống vẫn âm thầm kể câu chuyện về một miền quê xưa cũ của xứ Quảng.
Bà Bùi Thị Huấn - Bí thư Chi bộ kiêm Trưởng thôn Hội An cho biết, phần lớn các ngôi nhà cổ hiện nay vẫn được người dân sử dụng làm nơi thờ cúng tổ tiên. Dù trải qua bao biến động của thời gian, chiến tranh và đời sống hiện đại, các gia đình vẫn cố gắng gìn giữ nguyên vẹn kiến trúc cũ như một cách nhắc nhở con cháu nhớ về cội nguồn.

Điểm nhấn đặc biệt của làng chính là Đình làng Hội An - công trình mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa. Ngôi đình được xây dựng khoảng năm 1870 để tri ân các bậc tiền nhân có công khai phá, lập làng. Người khởi xướng xây dựng đình là Phó bảng Nguyễn Đình Tựu (1828-1888), một danh sĩ nổi tiếng đất Quảng. Ông đỗ Phó bảng dưới triều vua Tự Đức, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng và là thầy của nhiều sĩ phu yêu nước nổi tiếng như Huỳnh Thúc Kháng, Nguyễn Duy Hiệu - lãnh tụ phong trào Nghĩa Hội Quảng Nam kháng Pháp... Việc xây dựng đình làng không chỉ để thờ tự mà còn thể hiện tinh thần uống nước nhớ nguồn của người dân địa phương.
Thuở ban đầu, đình làng gồm năm hạng mục kiến trúc với nhà tự, nhà kho, nhà hội họp, nhà Thủ Hộ và nhà thờ Bà Tư - người có nhiều đóng góp cho việc cúng tế của làng. Phía trước đình có bức bình phong bằng đá núi và vữa vôi, trên gắn chữ “Phước” bằng những mảnh sành sứ tinh xảo. Hai bên cổng đình còn lưu lại đôi câu liễn cổ mang ý nghĩa đề cao đạo nghĩa, nhân văn của vùng đất Hội An.

Trải qua chiến tranh và biến động xã hội, nhiều hạng mục của đình đã hư hại theo thời gian. Hiện nay chỉ còn lại ngôi nhà tự chính và nhà kho phục vụ các hoạt động cúng tế. Dẫu vậy, không gian đình làng vẫn giữ được vẻ uy nghiêm cổ kính. Năm 2014, đình làng Hội An được công nhận là di tích văn hóa lịch sử cấp tỉnh. Hằng năm, người dân địa phương tổ chức Lễ hội Kỳ Yên với các nghi thức rước sắc, tế lễ nhằm cầu cho “Quốc thái dân an”, “Phong điều vũ thuận”- gió thuận mưa hòa. Đây cũng là dịp để con cháu xa quê trở về sum họp, gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống của làng quê xứ Quảng.

Không chỉ giàu giá trị lịch sử, Sơn Cẩm Hà hôm nay còn sở hữu tiềm năng lớn để phát triển du lịch sinh thái làng quê. Toàn xã có hơn 1.600ha vườn cây ăn quả với các loại đặc sản như lòn bon, măng cụt, sầu riêng... tạo nên những miền xanh trù phú. Hàng trăm mô hình vườn mẫu được xây dựng góp phần cải tạo cảnh quan và nâng cao đời sống người dân.
Theo Chủ tịch UBND xã Sơn Cẩm Hà Phạm Việt Hậu, địa phương đang hướng tới phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống. Lễ hội Kỳ Yên làng Hội An được tổ chức thường niên không chỉ để gìn giữ di sản cha ông mà còn quảng bá hình ảnh quê hương, thu hút du khách đến khám phá vùng trung du xứ Quảng...
Giữa nhịp sống hiện đại, làng Hội An ở Sơn Cẩm Hà vẫn lặng lẽ tồn tại như một miền ký ức xưa cũ. Những ngôi nhà cổ rêu phong, mái đình trầm mặc và những vườn cây trái sum suê đã tạo nên nét đẹp rất riêng cho vùng đất này. Một “Hội An” không ồn ào, không phố thị, nhưng đủ khiến người ta lưu luyến bởi vẻ đẹp bình yên và chiều sâu văn hóa còn nguyên vẹn theo năm tháng.

Bão Bình