Bước ngoặt sau hơn 100 ngày xung đột

Thông tin về thỏa thuận hòa bình giữa Mỹ và Iran được công bố ngày 15-6, đánh dấu bước tiến ngoại giao quan trọng sau nhiều tháng căng thẳng leo thang tại Trung Đông. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif là người đầu tiên thông báo việc hai bên đã đạt được thỏa thuận sau các cuộc đàm phán chuyên sâu với vai trò trung gian của Pakistan và Qatar. Theo đó, Mỹ và Iran cam kết chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon. Tổng thống Mỹ Donald Trump sau đó xác nhận thông tin trên mạng xã hội Truth Social, tuyên bố thỏa thuận với Iran đã hoàn tất và khẳng định đây là thành quả mà nhiều đời tổng thống Mỹ trước đó chưa đạt được.

Về phía Iran, Ban Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao cùng Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi cũng xác nhận bản ghi nhớ đã được hoàn thiện. Tehran nhấn mạnh việc chấm dứt chiến tranh và các hoạt động quân sự sẽ được triển khai ngay lập tức, đồng thời coi đây vừa là kết quả ngoại giao vừa là thành tựu của sức mạnh răn đe quân sự.

Theo kế hoạch, lễ ký kết chính thức sẽ diễn ra ngày 19-6 tại Thụy Sĩ, trong khi các cuộc đàm phán kỹ thuật sẽ được tiến hành trong tuần này để hoàn thiện các nội dung chi tiết.

Mở lại eo biển Hormuz - giải tỏa điểm nghẽn năng lượng toàn cầu

Một trong những nội dung quan trọng nhất của thỏa thuận là việc mở cửa trở lại eo biển Hormuz, tuyến vận tải chiến lược nối vịnh Ba Tư với thế giới bên ngoài.

Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ cho phép mở hoàn toàn eo biển Hormuz mà không thu bất kỳ khoản phí nào, đồng thời dỡ bỏ ngay lập tức lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran. Ông khẳng định dầu mỏ sẽ được lưu thông trở lại vì lợi ích của khu vực và toàn thế giới.

Eo biển Hormuz từ lâu được xem là "yết hầu năng lượng" của thế giới. Mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua đây, tương đương gần một phần tư thương mại dầu mỏ đường biển toàn cầu. Các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung năng lượng đi qua tuyến hàng hải này.

Việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz từ đầu tháng 3 đã khiến thị trường năng lượng thế giới rơi vào trạng thái bất ổn nghiêm trọng, làm dấy lên lo ngại về nguy cơ khủng hoảng nguồn cung dầu mỏ tương tự những cú sốc năng lượng trong thập niên 1970. Bởi vậy, việc khôi phục quyền tự do hàng hải tại Hormuz được cộng đồng quốc tế đánh giá là một trong những kết quả quan trọng nhất của thỏa thuận lần này.

Lộ trình 60 ngày và những nội dung cốt lõi

Theo các nguồn tin từ Iran, dự thảo thỏa thuận gồm 14 điểm với nhiều nội dung đáng chú ý. Ngoài việc chấm dứt các hành động thù địch và mở lại eo biển Hormuz, Mỹ được cho là sẽ dỡ bỏ phong tỏa hải quân, đình chỉ các biện pháp hạn chế đối với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran và giải phóng khoảng 24 tỷ USD tài sản bị phong tỏa của Tehran trong thời gian đàm phán. Đổi lại, Iran cam kết không phát triển hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân, không mở rộng chương trình làm giàu uranium trong thời gian diễn ra các cuộc thương lượng tiếp theo.

Hai bên dự kiến sẽ tiến hành các cuộc đàm phán kéo dài 60 ngày nhằm đạt được một thỏa thuận cuối cùng về hồ sơ hạt nhân Iran. Tuy nhiên, Tehran khẳng định việc tham gia các vòng đàm phán này phụ thuộc vào việc Washington thực hiện đầy đủ các cam kết ban đầu, đặc biệt là vấn đề dỡ bỏ phong tỏa và giải ngân các tài sản bị đóng băng.

Dù vậy, giới quan sát cho rằng chương trình hạt nhân vẫn là điểm nghẽn lớn nhất. Chính Tổng thống Trump cũng cảnh báo Mỹ có thể nối lại các hoạt động quân sự nếu Iran không đạt được thỏa thuận cuối cùng liên quan đến vấn đề hạt nhân.

Hoan nghênh từ quốc tế, nhưng thách thức vẫn hiện hữu

Thỏa thuận Mỹ - Iran nhanh chóng nhận được sự hoan nghênh rộng rãi từ cộng đồng quốc tế. Liên hợp quốc đánh giá đây là bước tiến quan trọng hướng tới giải quyết xung đột tại Trung Đông. Liên minh châu Âu, Saudi Arabia, Ai Cập, Trung Quốc, Nhật Bản và nhiều quốc gia khác đều bày tỏ kỳ vọng thỏa thuận sẽ giúp giảm căng thẳng khu vực, ổn định thị trường năng lượng và tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán lâu dài. Đại diện Liên minh châu Âu nhấn mạnh việc khôi phục tự do hàng hải tại eo biển Hormuz có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ổn định kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, Pakistan và Qatar được ghi nhận là những bên đóng vai trò trung gian chủ chốt giúp đưa các bên đến bàn đàm phán.

Tuy nhiên, những thách thức không nhỏ vẫn còn ở phía trước. Israel đã bày tỏ sự hoài nghi đối với thỏa thuận. Bộ trưởng An ninh Quốc gia Israel Itamar Ben-Gvir tuyên bố Tel Aviv không bị ràng buộc bởi thỏa thuận giữa Mỹ và Iran, đồng thời khẳng định Israel sẽ tiếp tục theo đuổi các mục tiêu an ninh của mình. Bên cạnh đó, các hoạt động quân sự tại miền Nam Lebanon vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt. Israel cũng tuyên bố sẽ không rút quân khỏi những khu vực đang kiểm soát tại Lebanon, Syria và Gaza.

Dẫu vậy, việc Washington và Tehran đạt được thỏa thuận sau nhiều tháng đối đầu vẫn được xem là tín hiệu tích cực nhất đối với Trung Đông trong nhiều năm qua. Nếu được triển khai đầy đủ và dẫn tới một thỏa thuận cuối cùng về vấn đề hạt nhân, đây có thể trở thành bước ngoặt lịch sử, mở ra cơ hội cho một giai đoạn ổn định mới của khu vực và giảm bớt những rủi ro đối với kinh tế toàn cầu.

AN BÌNH