Bảng lảng Khe Sanh
“Rứa thôi, mai đi Khe Sanh thăm anh Tường. Ai đi... ?”, anh Vĩnh Quyền nổi hứng. Vậy là cả nhóm gồm họa sĩ Vũ Dương, nhà văn Hoàng Trọng Dũng, nghệ sĩ Lê Diễn và tôi đang ngồi uống rượu ở khách sạn Faifo - nơi mà anh Tường đã từng ngồi xem World Cup rồi bị tai biến... Thế là tất cả đều đồng ý với anh Quyền mai lên Khe Sanh thăm tác giả Ai đã đặt tên cho dòng sông đang điều trị tai biến mạch máu não theo kiểu dân gian đang ở đó.
Những năm tháng ấy tôi rất mê văn của anh Hoàng Phủ Ngọc Tường, một nhà văn tài hoa với những bút ký thượng thừa vào loại tuyệt bút, tôi đọc bằng niềm mê đắm và sự ngưỡng mộ lạ lùng; oái oăm thay con người ấy lại rơi vào một bi kịch, lắm tai ương, nhiều khi không có cơ hội để “giải oan”, lịch sử đôi khi thật sự khắc nghiệt với một cá nhân… Người Pháp cho rằng: Văn tức là người (Le style est l’homme), tôi đứng về ý nghĩa của câu nói ấy nên không ngại nói lên điều này. Văn của anh ấy là văn chương của cái đẹp mang tính duy mỹ tuyệt đối, nên...
Đêm đó tôi khó ngủ, cảm thấy rất háo hức bởi không chỉ được lên thăm anh Tường mà còn được lần đầu lên Khe Sanh dù rằng tôi là người Quảng Trị. Khe Sanh, Đường 9 đã có mặt trong ký ức của tôi như một nỗi hẹn hò rất dịu dàng trong tâm thức trở về của những năm tháng còn trong khói lửa chiến tranh. Trong những câu chuyện nhớ quên của bố, rất nhiều lần những địa danh Khe Sanh, Đường 9, Savannakhet được nhắc lại như những kỷ niệm khó quên, như một “vết lăn trầm” của một đời bố lăn lóc chung thủy keo sơn với những con đường, nhất là với Khe Sanh, hình như bố có một nỗi niềm gì hệ lụy ở đó. Với bố, nó như một nỗi khắc khoải cần được giãi bày của một thời tuổi trẻ. Ngày ấy đường lên Khe Sanh, Lao Bảo gian nan như sạn đạo vào đất Thục. Những năm cuối thập niên 30 thế kỷ trước, bố làm lục lộ - ngành cầu đường bây giờ - đã làm Đường 9 qua tận bên Savannakhet (Lào). Cung đường ấy, ngày đó Pháp đã cho phu phen làm mất rất nhiều năm và “làm lui làm tới nhiều lần”, bố nói. Song song với việc xây dựng đường sá, giao thương hàng hóa miền xuôi miền ngược thì ở Hướng Hóa, Khe Sanh, thời ấy các vùng phụ cận đã có nhiều người Pháp đến lập đồn điền như Ala Ô-pơ-ri (Đồn điền Tân Lâm), Rôm (Rào Quán) La Van (Lao Bảo) Poa-lan (Khe Sanh). Trong một bút ký viết khi vượt qua Đường 9, tôi nhớ anh Tường kể lại thời chiến tranh ác liệt ở đây chuyện được uống cà-phê của bà Rôm, cũng là một đồn điền gần Đường 9...
Bố nói “Bọn Pháp nó kinh thật, nó muốn khống chế toàn Đông Dương nên hồi đầu thế kỷ XX đã tập trung mở Đường 9”. Điều này thì bố đã lầm. Thật ra, theo Đại Việt sử ký thì từ sau năm 1471 đã hình thành một giao lộ ven núi để vượt qua biên giới rồi, đã từng có những hoạt động ngoại giao giữa nước ta và Ai Lao thời ấy. Vua Nam chinh, tù trưởng châu Sa Bôi là cầm tích, tù trưởng là châu Thuận Bình là Đạo Nhí đến chầu và dâng đặc sản. Sứ thần nước Ai Lao, trấn thủ đầu mục Quan Bình là bọn Lang Lệ đều đem sản vật địa phương đến tế.
Đọc lại sử cũ, tôi ngộ ra nhiều điều về tầm quan trọng của Đường 9 và vùng núi non phía tây nam Quảng Trị đã được quan quân nhà Lê đặt chân đến để mở đường và cai quản. Chao ơi đường thượng đạo xuyên sơn đi lại ngày ấy khó khăn biết dường nào dù đấy là vùng đất hiểm yếu nhưng rất ư là trọng yếu mang tính chiến lược. Nhất là cái địa danh Viên Kiều, đã xuất hiện từ rất sớm trên bản đồ dư địa chí về vị trí chiến lược quan trọng của mình. Mà Viên Kiều chính là Khe Sanh ngày nay. Theo Ô Châu cận lục thì nguồn Viên Kiều được nhắc đến là nơi cư trú của các làng bản thổ dân châu Sa Bôi. Đặc sản có ngà voi, ngựa, trâu, thảm hoa, gai sợi, gấm thổ trắng có hoa, vải bông trắng. Còn Phủ biên tạp lục lại ghi nhớ: Cai quan áp thu thuế công thì nộp tiền 104 quan, chiếu mây 2 đôi, tạp hương 2 sọt nhỏ, đèn nến “mãn đường” 2 chiếc, 60.000 tàu lá nón. Và chưa hết, giai đoạn hậu kỳ thời đại đồ đá mới - sơ kỳ kim khí, các nhà khảo cổ đã tìm thấy dấu vết của khu xưởng chế tác đồ đá lớn nhất, điển hình nhất ở miền Trung tại Sepu, Tà Pằng, Cù Bai, Bản Hoong miền tây bắc Hướng Hóa, chứng tỏ sự có mặt từ rất sớm một cộng đồng cư dân có trình độ cao về kỹ thuật sản xuất công cụ đá cung cấp cho các cư dân vùng đồng bằng ven biển, chứng tỏ trình độ kỹ thuật đã phát triển và hoạt động kinh tế ổn định. Đằng sau những phát hiện ấy của khảo cổ giúp cho người đời sau thấy trên vùng đất Hướng Hóa xa xưa đã xuất hiện một cộng đồng cư dân có trình độ văn minh, thậm chí mua bán theo kiểu sơ khai đổi chác đã có mặt trên vùng đất này.
Và lịch sử suốt mấy thế kỷ thăng trầm dâu bể không phải vô tình đã chọn Khe Sanh là một điểm nóng, một vùng đất mang vác những nhiệm vụ quan yếu từ thời bình đến thời chiến, một vị trí chiến lược về mặt quân sự mà bên này bên kia đều muốn sở hữu. Người ta từng nói: Ai làm chủ được Khe Sanh Hướng Hóa thì sẽ làm chủ được Quảng Trị và vùng giáp ranh Nam Lào...
Sự kỳ lạ của Khe Sanh, Hướng Hóa dù chỉ là một vùng biên của Tổ quốc thế nhưng suốt mấy trăm năm đầy biến động bể dâu, mỗi giai đoạn lịch sử dù trong thời bình hay thời chiến đều đặt Khe Sanh, Hướng Hóa vào một vị trí cực kỳ quan trọng. Tôi mơ hồ trong một cảm giác trở lại về ký ức về một vùng đất chưa hề đặt chân đến nhưng đã hiện diện trong tâm trí của tôi từ những năm mới lớn bên bố.
Anh chị Tường được Sở 33win79 Thông tin tỉnh Quảng Trị cho xe vào Huế đón ra. UBND huyện Hướng Hóa bố trí chỗ ăn nghỉ chu đáo tại nhà khách của Ủy ban huyện để chữa bệnh. Chỗ ở ngay ngã tư của thị trấn khá là mát mẻ nhiều bóng mát của cây xanh. Cảm tưởng như Khe Sanh đón một người con của mình đi xa mới về bằng sự yêu thương và tự hào. Anh Tường từng tham gia chiến trường Khe Sanh, từng vượt Đường 9 trong khói lửa ngày trước và đã có những thiên bút ký về vùng đất đầy khốc liệt này. Anh từng xúc động viết tặng người Vân Kiều Hướng Hóa đầy ơn nghĩa: Tâm hồn Vân Kiều vốn thế/ Giúp đời chẳng quản công lênh...
Tôi nhớ lại giai đoạn ấy cùng đưa chồng lên Khe Sanh chữa bệnh, vẫn là một mình chị Mỹ Dạ lo nấu ăn, mớm thức ăn, cõng đi vệ sinh, giặt giũ... nghĩa là làm đủ mọi công việc để chăm sóc chồng. Chị gầy đi thấy rõ. Chị viết những câu thơ nặng trĩu nỗi thương khó đầy nước mắt nhưng mạnh mẽ khôn cùng... Bàn tay nâng em thành bảo mẫu/ nước mắt lặn vào trong cho anh thấy nụ cười/ bệnh tật lo toan giấu vào đêm trắng/ giữa tháng ngày trĩu nặng/ em đứng thẳng người/ cho anh tựa vào em...
Anh em tôi tranh thủ một vòng lên Lao Bảo. Lần đầu tiên tôi thấy Trung tâm thương mại Lao Bảo. Trước hết là hình ảnh của quy hoạch khu đô thị và thương mại hài hòa với những công trình khá ấn tượng, tất cả mang một ngôn ngữ kiến trúc của Lào pha lẫn chút âm hưởng Việt, hiện đại mà vẫn lắng đọng, êm đềm. Tôi không khỏi nhớ đến những câu thơ của Ngô Kha trong Trường ca hòa bình viết trong những ngày mà vùng đất Khe Sanh chìm ngập trong khói súng và sự hủy diệt của chiến tranh: một đô thị vàng trên đồi Lao Bảo/ một thị trấn yêu kiều trên ngõ Làng Vây. Kỳ lạ thay sức tiên cảm của nhà thơ. Vâng, tôi tin rằng chỉ có nhà thơ mới có những phát ngôn đầy tính “tiên tri” như thế đối với hiện thực đô thị vàng, thị trấn yêu kiều vùng biên Khe Sanh.
Trời đã về chiều, Lâm Chí Công nhắc, về thôi không thì mấy anh về win33com không kịp. Vậy mà mấy lần cứ lần lữa, bịn rịn mãi không rời được, vì anh Tường cứ nhìn theo níu giữ, ngọng nghịu “Chơi đã,... chơi đã”. Có lẽ nơi phố huyện núi đìu hiu anh Tường không khỏi cảm thấy cô đơn. Anh em chúng tôi, ai cũng xúc động lòng mãi rưng rưng...
Chúng tôi rời Khe Sanh đã chập choạng tối. Đêm đó phải ngủ lại Đông Hà. Suốt cả trên đường về, trong xe mọi người lại im lặng, mỗi người mang một tâm trạng khác nhau...
HỒ SĨ BÌNH
