Một tuần với Chu Cẩm Phong
Đối diện với tôi là Út Nhạn ngày ấy, Phan Đức Nhạn gây giờ, đã 73 tuổi. Anh kể, vừa mới cùng thân hữu, đồng nghiệp tưởng niệm 55 năm ngày mất nhà báo, nhà văn Chu Cẩm Phong (1-5-1971/2026). Mắt anh đỏ hoe. Nhắc lại hoàn cảnh ra đời đoạn nhật ký “thứ Ba, ngày 7-1-1969... Trưa nay mình về nhà chị Lạng, nhà đang làm lễ 21 ngày cho mẹ… Nhà có ba con trai, người con cả đi công tác huyện; người thứ hai đi du kích, hy sinh; cậu út tên là Nhạn, mới 15 tuổi, du kích thôn, đội trưởng đội văn nghệ…”, Phan Đức Nhạn chậm rãi: “Kể từ cái mốc 7-1 ấy, anh Phong ở lại nhà tôi đến 13-1, đúng một tuần”.
Ngừng lại như để hồi tưởng về những ngày sống cùng Chu Cẩm Phong dưới trời Bình Dương bom đạn chực chờ trút xuống bất cứ lúc nào, Phan Đức Nhạn tiếp mạch câu chuyện: “Anh Phong có đôi mắt sáng, người dong dỏng cao, cách nói chuyện có duyên, có hồn, dẫu mới gặp đã gần gũi, thân thiết như đã thân quen từ lâu. Anh thông thạo chuyện đông tây, kim cổ... Tôi thần tượng anh, không chỉ anh là người đằng mình, mà là vì cách anh sống, hòa đồng với dân làng kháng chiến quê tôi không có một mi-li khoảng cách nào. Mãi lâu sau này, đọc “Nhật ký chiến tranh”, tôi mới biết anh theo cha tập kết ra miền Bắc, theo học Trường học sinh miền Nam, học khoa Ngữ văn Trường 33win05 Tổng hợp Hà Nội, là 33win05 xuất sắc, từ chối suất đi học ở nước ngoài để xin về quê hương chiến đấu... Chứ lúc đó, tôi chỉ biết anh là người của ta, được cử về hoạt động, hay có những chuyến đi bí mật, hay thức rất khuya, viết những gì đó...”.
Tháo chiếc kính, đưa tay quệt qua vùng mắt, rồi như sực nhớ ra điều quan trọng, giọng Phan Đức Nhạn run lên: “Có lẽ, những dòng ghi về mẹ tôi, nhân vật bà Bảng, đã được anh Phong chấp bút ngay trong những ngày đó, ngay trong nhà mình, mà tôi không hề hay biết. “Bà Bảng, đây là bà mẹ Việt Nam kiên cường. Chồng đi tập kết, bà ở nhà vẫn nuôi cán bộ, sau ngày giải phóng tham gia kháng chiến tích cực, mình đã nghe bà con làng xóm thương tiếc “Nhà đó mới là nhà cách mạng toàn gia. Bà không có ai bì, đấu tranh sản xuất cũng hì...”. Những trận càn ác liệt hoặc trong thời gian pháo địch bắn phá dữ, mọi người còn sợ sệt bà đã một mình ra đồng sản xuất... Bà vận động bà con ở lại cấy, có người bỏ mạ ra về bà thì trụ lại trên đồng. Bà nghĩ xây cho ai cũng là sản xuất...”.
Hình như, Phan Đức Nhạn thuộc làu nhiều đoạn của “Nhật ký chiến tranh”, giống như đã in sâu ký ức về người anh đã bế Út Nhạn lên võng, ru, vuốt tóc động viên cậu bé đội trưởng đội văn nghệ vừa đánh mất tiền quỹ sau một cuộc “vờn” với pháo địch qua nhiều nổng cát, như lời khen Út Nhạn thuộc nhiều thơ Tố Hữu, Thu Bồn và có giọng ngâm rất tốt, như những lần “chộ” người anh vừa từ đâu đó về, áo quần còn rỏ nước…

“Hồi đó, tôi hỏi anh sao lại thông thuộc địa bàn Bình Dương như sinh ra và lớn lên nơi đây, anh Phong nói, trước khi ra Bắc, đã có thời anh theo mẹ tản cư vào vùng tự do Hưng Mỹ, trước thuộc xã Bình Triều, Thăng Bình, sống ở đó. Anh cũng bơi sông rất giỏi, có lúc bơi một tay, một tay cầm đồ đạc, giấy bút. Điều này làm tôi nhớ đến một đoạn nhật ký rất sống động, có thể bây giờ nói ra không ai tin, nhưng đó là sự thật của hàng trăm sự thật về cách tác nghiệp của nhà báo, nhà văn thời chiến “Mình cứ cười mãi về một người làm báo, viết văn ở miền Nam này. Cầm một cuốn sổ gói trong một cái áo bà ba bơi sang sông và vẫn mặc một chiếc quần đùi ướt đó đi la cà nói chuyện với mọi người để lấy tài liệu”... - Phan Đức Nhạn đọc nguyên văn đoạn trích, rồi lý giải - “Cẩm Châu thuộc TP Hội An, tỉnh Quảng Nam (cũ), nay sáp nhập cùng phường Cửa Đại, phường Cẩm Thanh thành phường Hội An Đông (TP win33com). Như vậy, anh Phong chỉ còn cách quê nhà Minh Hương ước còn ba cây số rưỡi đường chim bay. Những ngày sống bên anh, tôi cảm nhận nỗi nhớ quê da diết qua lời thủ thỉ bên chiếc võng đong đưa. Anh Phong nói, anh đã đến Trường Giang, là con sông có thể đưa anh về Hội An. Anh đã về đến Cẩm Thanh, để rồi nhớ về quê ngoại Cẩm Phô. Khi về được Cẩm Phô anh lại đến bến đò Đ, đi qua con đường mà mười mấy năm trước đây cha anh đã đi về, lặn lội công tác. Và khi đi trên còn đường ấy, anh thầm nhủ chắc nhiều lần đã giẫm lên dấu chân của cha ngày xưa. Minh Hương, Hội An, đã gần lắm nhưng anh chưa thể về nhà. Và, khát khao ấy đã dừng lại vào ngày 1 tháng 5 năm 1971, sau cuộc chiến đấu kiên cường nhưng không cân sức tại Mỹ Lược, bên cạnh sông Thu Bồn”, giọng Phan Đức Nhạn trầm xuống, thoảng như hơi thở.

Cả một đời và cả cuộc đời...
Trong căn nhà của Phan Đức Nhạn đang ở tại ngã tư Nguyễn Thị Minh Khai - Pasteur, tầng 4 là nơi thờ tự 5 liệt sĩ, trong đó có một Bà mẹ Việt Nam anh hùng, chính là “bà Bảng” mà Chu Cẩm Phong nhắc đến nhiều lần. Cũng nơi ấy, có hàng ngàn cuốn sách, nhưng có một góc riêng dành cho những tác phẩm, nghiên cứu, tuyển tập về Chu Cẩm Phong. Nhiều bạn văn, bạn trà khuyến khích Phan Đức Nhạn tạo lập một “cái gì đó”, một dấu ấn đặc biệt liên quan đến tác giả “Nhật ký chiến tranh”, nhưng “Út Nhạn” vẫn chưa thể...
“Suy nghĩ về anh Phong, về mẹ tôi, về các anh chị tôi, về quê hương cứ hiện về... khi làm người cán bộ lãnh đạo rồi trở thành Đại biểu Quốc hội, noi gương thế hệ cha anh, tôi luôn làm việc say sưa, hết mình. Ở đâu, làm gì, tôi cũng luôn nhớ lại một thời chống Mỹ, và tập “Nhật ký chiến tranh” của anh Chu Cẩm Phong như là sách gối đầu giường, luôn giúp tôi nhắc nhở sống tốt hơn”, Phan Đức Nhạn chia sẻ và khẳng định “Nguồn cảm hứng thơ văn mà anh Phong truyền sang tôi gần 60 năm trước, đã theo tôi suốt hành trình từ tuổi học sinh, 33win05, kỹ sư và nay là “nhà văn trẻ”. Tôi nghĩ, tôi đã có trong lòng mình tượng đài Chu Cẩm Phong, thế là đủ”.

Tôi biết, Phan Đức Nhạn giấu rất nhiều điều và cũng ấp ủ rất nhiều điều. Không có cuộc hội thảo, chuyên đề, hay thậm chí là một cuộc gặp thông thường nào, chỉ cần nói về, viết về Chu Cẩm PhongChu Cẩm Phong là Phan Đức Nhạn góp mặt, với tư cách là một nhân vật, một tác giả, người kể chuyện hay một nhà tài trợ. Phan Đức Nhạn đứng sau cánh gà của những công trình Bia tưởng niệm Nhà văn Chu Cẩm Phong và đồng đội, là tái hiện căn hầm bí mật mà Nhà báo- Nhà văn - Liệt sĩ - Anh hùng Chu Cẩm Phong cùng đồng đội chiến đấu và hy sinh, là sách “Chu Cẩm Phong sáng ngời phẩm chất nhà văn chiến sĩ” (nhiều tác giả), “Chu Cẩm Phong nhà văn anh hùng” (nhiều tác giả)... Tôi cũng biết, Phan Đức Nhạn đang đứng ra vận động, tập hợp, tổ chức biên soạn, xin phép xuất bản tuyển tập “Chu Cẩm Phong sáng ngời phẩm chất Nhà văn - Chiến sĩ” dự kiến 1.500 trang in, 3 tập. Đây có thể là tuyển tập đầy đủ nhất từ trước đến nay về Chu Cẩm Phong, bao gồm cả “Nhật ký chiến tranh”, “Gió lộng từ Cửa Đại - thư, truyện, ký” và “Bạn đọc, bạn hữu với Chu Cẩm Phong”.
Cùng lúc, Phan Đức Nhạn là “đầu tàu” trong hành trình đưa quê hương Bình Dương góp mặt ở Bảo tàng Lịch sử quân sự Việt Nam, trở thành một trong ba làng chiến đấu - kháng chiến của cả nước hiện diện nơi đây. Và ngày 26-5-2026, “Làng chiến đấu Bình Dương” chính thức khởi công ở Thủ đô Hà Nội, tiếp nối những công trình “Vườn Mẹ”, “Bình Dương mảnh đất anh hùng”, “Khát vọng Hòa Bình” vì quê hương và tri ân những người đã khuất...
Tôi từng viết, với những gì đã cống hiến, sau nghỉ hưu là lúc Phan Đức Nhạn có quyền sống riêng cho những đam mê văn chương. Vậy nhưng hình như cả một đời và cả cuộc đời, riêng - chung của Phan Đức Nhạn không ranh giới, như gió chưa bao giờ ngừng...

THẾ SINH